DÜNYA KOLOMB FUARI’NA BİR OSMANLI GEZİSİ / ‘DARWIN’İN SERÇELERİ’
-İSTANBUL-
Filistin asıllı Suriyeli tarihçi Teysir Halef’ın kurgusal eserleri, onun tarihsel araştırma deneyiminin bir uzantısı olarak ortaya çıkıyor. Yakın zamanda Ökkeş Hengil’in Arapça aslından Türkçeye çevirdiği ve Loras Yayınları tarafından yayınlanan ‘Darwin’in Serçeleri’ isimli romanda da yazarın tarihsel altyapısı açıkça görülmektedir.
Teysir Halef, bizi bu romanında 19’uncu yüzyıla götürüyor. 1893 yılında Kristof Kolomb’un Amerika’yı keşfinin 400’üncü yıldönümü kutlama törenleri için Chicago’da uluslararası bir fuar yapılmasına karar verilir. “Dünya Kolomb Fuarı” adı verilen bu etkinliklere Osmanlı Devleti de davet edilir.
Romanın ana fikirlerinden birisi, kendini üstün gören Batı kültürü ve Doğu kültürünün karşılaştırılmasıdır. Fuara davet mektubu Osmanlı sarayına ulaştığında, Chicago’daki fuarın sorumlularından doğa bilimci Profesör Frederick Putnam, kendisine hediye edilen beş serçenin birbirinden farklı gagalarını şaşkınlıkla ve hayranlıkla izler ve bu garip gagalarla Evrim Teorisi’ni ve Profesör Charles Darwin’i düşünür. İşte, tam bu sırada Dünya Kolomb Fuarı davet mektubu Osmanlı sarayına ulaşır. Sultan II. Abdülhamid bu mektubu başkâtibi Süreyya Paşa’ya tercüme ettirir ve daveti kabul edip hazırlık heyetleri için emir verir.
Romandaki olaylar iki farklı açıdan ilerler. İlki Sultan II. Abdülhamid’in daveti kabulü, hazırlık heyetleri emri ve Osmanlı Devleti’nin fuara katılımının ayrıntılarının anlatılmasıdır. Osmanlı Devleti hazırlanırken ikinci bir açıdan Chicago’daki hazırlıklara şahit oluruz. Fuarın eğlence sokağında “Midway Plaisance Caddesi” adı verilen bir cadde oluşturulacak ve bu caddede her halka bir kısım ayrılacaktır. Eğlence caddesinden sorumlu Profesör Putnam bu caddede ilk bölümü amazon askerlerine verecek, ardından Afrika, Polinezya köyleri, Cava köyü, Japon köyü Türk, Mısır, Hint köyü ve bunlardan sonra İrlanda ve Almanya köyleri, İsviçre panoraması, eski Viyana vb. Avrupa köylerinde ilerleyip en son “Beyaz Kent” adındaki koridora çıkılacağını belirtir. Bu sınıflandırma Profesör Putnam’ın ne kadar ırkçı olduğunu, kitabın ana fikirlerinden de birisi olan Batı’nın kendini üstün görmesi durumunu okuyucuya açık bir şekilde göstermektedir. Üstelik Profesör Putnam, bu caddeden bahsederken caddenin hiyerarşik sıralama uygulamalı bir antropoloji dersi niteliğinde olduğunu ve basitleştirilmiş şekilde ilkel dönemden modern çağa insanlığın gelişimi anlamında ziyaretçilere yardımcı olacağını da belirtmektedir.
Profesör Putnam’ın bu şekilde ırkçı fikirleri romanın çoğu yerinde göze çarpmaktadır. Buna en bariz örnek, kitaptaki ‘Peynir Kıstası’ bölümüdür. Bu bölümde Profesör Putnam’ın peynir imalatını gelişmişlik düzeyi ile paralel olduğunu ve Avrupalıların insani gelişim basamaklarının en başında yer aldığını söyler.
Bu romanda dikkat çeken önemli noktalardan birisi de, Teysir Halef’in, roman kahramanlarını gerçek tarihi şahsiyetlerden seçmiş olmasıdır. Mesela romanın başkahramanı Akkalı, tiyatroya hayran Raci Saykali, eski dostu Arap İzzet Paşa aracılığıyla Yıldız Sarayı’na fuar için önerilerde bulunmuştur.
Sultan II. Abdülhamid saraya ulaşan üç farklı öneriden Raci Saykali’nin önerisini beğenir. Bu öneri şöyledir: Fuara 40 soylu Arap atı, develer ve yetenekli süvarilerle gidilecek ve birbirinden farklı gösteriler düzenlenecektir. Ayrıca fuar yerinde “Osmanlı At Meydanı” adıyla bir at çiftliği kurulacak, burada eski savaşlar canlandırılacaktır ve bazı tiyatrolar sahnelenecektir.
Teysir Halef bu romanında ayrıca bu fuar için yola çıkan tarihi şahsiyetlere de dikkat çekiyor. Bunlardan birisi, sergiye katılan ve tiyatro gösterileri ile başarı elde eden Arap tiyatrosunun öncüsü Suriyeli Ebu Halil el-Kabbani’dir. Bir diğer isim ise fuar kapsamında düzenlenecek olan I. Uluslararası Kadın Konferansı’na Suriyeli kadınları temsilen katılan Hana Kourani’dir. Bu noktada şunu belirtmekte fayda var: Teysir Halef’in Ebu Halil el-Kabbani’nin Şam’dan Chicago’ya yolculuğu ve Hana Kourani’nin deneyimi üzerinden Osmanlı Suriye’sindeki erken dönem kadın hareketi üzerine çalışmaları vardır.
Osmanlı Devleti’nin Dünya Kolomb Fuarı’na Arap atları ile katılması projesinin başarısız olmasının sebeplerini Teysir Halef sadece Batılı, ırkçı bir bakışa değil; aynı zamanda Raci Saykali’nin projesine ortak olan Arap ileri gelenleri arasındaki anlaşmazlık ve entrikaya da bağlamaktadır.
Teysir Halef’in kaleme aldığı ‘Darwin’in Serçeleri’ isimli romanda belki de en önemli nokta, Halef’in basit tarihsel verileri okuyucuya hikâyeleştirerek vermesidir.
